Nga: Muhamed el-Muhtar Ueld Ahmed
Shokët e Profetit (Paqja qoftë mbi të) përcjellin në varrim një grua të krishterë; kryejnë rite të përbashkëta lutjeje për shi; dhe mbështesin protesta duke ngritur Kuranin, Ungjillin dhe Teuratin:
Ky artikull ofron një mundësi për të reflektuar mbi vlerat e bashkëjetesës fetare nën dritën e kujtesës historike të bijve të qytetërimit arabo-islam, zbulimin e natyrës së vlerave që kanë shërbyer si themel i jetës së përbashkët midis përbërësve të ndryshëm – feve, rrymave dhe sekteve – dhe kuptimin e rrjedhës së këtyre marrëdhënieve (brenda hapësirës islame) midis këtyre përbërësve.
Që nga “Kushtetuta e Medinës” e deri te sistemi i miletit osman, vëzhguesi i paanshëm vëren se respektimi i pluralizmit dhe lejimi i vetëadministrimit (për të gjithë përbërësit e umetit) kanë qenë ndër vlerat më prezente në përvojën historike islame. Bashkësitë fetare dhe doktrinare i administronin lirisht punët e tyre të brendshme brenda një sistemi politik gjithëpërfshirës, i cili lejonte edhe lirinë e gjykimit, veçanësinë e arsimit dhe të praktikave fetare për secilin grup, sipas besimit që ndiqte.
Poashtu, hapësira publike islame lejonte pjesëmarrjen e atyre që ndryshonin prej saj në pikëpamje fetare, edhe në rrethana specifike si p.sh. lutjet për shi (istiskā’), të cilat janë një praktikë fetare thellësisht rituale. Për të mos përmendur aktivitetet politike publike si demonstratat e përbashkëta kundër tiranisë, ku librat e shenjtë ishin referenca kryesore e të gjitha bashkësive fetare.
Nuk pretendojmë se kjo histori bashkëjetese ka qenë në kushte ideale, pa asnjë cen apo padrejtësi; çdokush që e lexon historinë me paanësi, si histori njerëzish, të cilët janë të prirur natyrshëm ndaj padrejtësisë, nuk do ta pohonte këtë. Megjithatë, momentet e devijimit në zbatimin e parimeve, nëse kanë ndodhur, konsiderohen të përkohshme, të izoluara dhe të dënueshme në raport me parimet e rrënjosura të pluralizmit dhe hapjes, të cilat kanë qenë referencë e vazhdueshme për të gjithë. Sakaq, format e padrejtësive kanë prekur të gjithë dhe janë ushtruar nga të gjithë, edhe pse në përmasa të ndryshme.
Në këtë artikull, duke u nisur nga trashëgimia e përvojës historike islame, do të paraqesim raste dhe qëndrime në të cilat palët e “bashkësisë kombëtare” janë bashkërenduar, pavarësisht larmisë së tyre fetare apo sektare, për të treguar se si, në shumë raste, të gjithë kanë bashkëjetuar me mëshirë dhe solidaritet. Rrugët e jetës i kanë bashkuar që nga mihrabet e dijes deri te mekanizmat e shtetit; i kanë bashkuar rastet shoqërore, si gostia e një martese apo funerali i një personaliteti me peshë shkencore ose shoqërore; ose i ka unifikuar një veprimtari paqësore apo luftarake, qoftë për të ngritur zërin kundër një tiranie lokale, qoftë për t’u përballur me një rrezik nga një agresion i huaj, gjithmonë duke përdorur si referencë librat e tyre të shenjtë dhe simbolet fetare, e gjitha kjo në harmoni dhe paqe… pa kundërshtim apo çudi.
Pararendje themeluese
Mesazhi i Islamit, që në ditën e tij të parë, karakterizohej nga ligjërimi universal dhe nga një thirrje botërore. Shumë shpejt, Medina u bë kryeqyteti i shtetit të Profetit ﷺ, një shtet shumëkombësh dhe shumëbesimor, ku njerëzit, siç përcillet në Sahih el-Buhari, ishin: “përzierje myslimanësh, idhujtarësh dhe hebrenjsh”.
Fill pas kësaj, Profeti ﷺ u shpall “imam i umetit dhe autoriteti i vetëm i udhëheqjes fetare dhe shtetërore”, – sipas shprehjes së imam Ebu’l-Uelid el-Baxhiut (v. 474 h./1081) në librin el-Munteka sharh el-Muëatta – mbi bazën e asaj që u njoh si Sahifet el-Medina, pra “Kushtetuta e Medinës”. Ky dokument hodhi themelet e bashkëjetesës, falë së cilës banorët e këtij qytet/shteti u bënë “një ummet më vete, ndryshe nga të tjerët”, mbi bazën e parimit të qytetarisë dhe jo të fesë apo racës.
Profeti ﷺ vendosi themelet e bashkëjetesës së butë dhe tolerante mes elementëve të “atdheut” të ri, duke mishëruar udhëzimet kuranore në rrafshin doktrinar dhe shoqëror: Nuk ka dhunë në fe﴿ (El-Bekare, 256).
﴾Allahu nuk ju ndalon të silleni me mirësi dhe drejtësi ndaj atyre që nuk ju kanë luftuar për shkak të fesë dhe nuk ju kanë dëbuar nga shtëpitë tuaja﴿ (El-Mumtehine, 8).
Profeti ﷺ i zbatoi këto parime edhe në praktikën e tij: vizitonte të sëmurët hebrenj (Sahih el-Buhari), ngrihej në shenjë respekti për xhenazet e tyre (Sahih el-Buhari), dhe i trajtonte me korrektësi në marrëdhëniet financiare, deri në atë pikë sa huazoi nga një tregtar hebre, dhe vdiq ﷺ ndërkohë që parzmorja e tij ishte e lënë peng tek ai (Sahih el-Buhari).
Madje, ai lejonte mysafirët e tij të krishterë të kryenin ritet e tyre fetare brenda Xhamisë Profetike. Imam Ibn el-Kajjim (v. 751 h./1350), në Ahkamu ehli’dh-dhimme, përmend se: “Është vërtetuar nga Profeti ﷺ se ai e ka pritur delegacionin e të krishterëve të Nexhranit (në vitin 9 h./631, 14 burra) në xhaminë e tij; kur erdhi koha e namazit të tyre, ata u falën aty.” Nga kjo ngjarje nxirren disa përfundime, ndër të cilat edhe lejueshmëria e hyrjes së ithtarëve të Librit në xhamitë e myslimanëve.
Profeti ﷺ i udhëzoi gjithashtu shokët e tij si të luteshin për “ithtarët e Librit” si shpërblim për ndonjë të mirë që ata u bënin. Imam Dhehebiu (v. 749 h./1348), në Tarikh el-Islam, përcjell nga Abdullah ibn Omeri (v. 73 h./693) se Profeti ﷺ ka thënë: “Kur të luteni për ndonjë hebre apo të krishterë, thoni: ‘Allahu ta shtoftë pasurinë dhe fëmijët’.”
Duke ndjekur këtë udhëzim profetik, sahabët, tabiinët dhe ata që i pasuan, myslimanë dhe bij të tjerë të atdheut islam, ecën në të njëjtën rrugë, gjatë periudhave kur umeti gëzonte kapacitet mendor dhe gjallëri qytetërimore. Udhëheqësit e çlirimeve islame i’u garantonin banorëve të tokave të hapura/çliruara “sigurinë për jetën, fenë, pasurinë, kishat dhe kryqet e tyre; pa u cenuar asgjë prej këtyre dhe pa i’u vendosur mbi krye askënd nga një fe tjetër.” Historikisht, ka ekzistuar edhe figura e “gjykatësit të të krishterëve” dhe “kryegjykatësit të hebrenjve”, të cilin ata e quanin “en-naxhid”.
Imam Ibn Kethiri (v. 774 h./1373), në el-Bidaje ue’n-Nihaje, tregon se myslimanët dhe të krishterët në Damask bashkëndanë për rreth shtatë dekada të njëjtin tempull për kryerjen e riteve të tyre: gjysma e tij ishte kishë dhe gjysma tjetër xhami. “Myslimanët dhe të krishterët hynin në këtë tempull nga e njëjta derë…; të krishterët drejtoheshin nga perëndimi për në kishën e tyre, ndërsa myslimanët kthenin djathtas për në xhaminë e tyre.”
Më pas ky tempull u shndërrua në një xhami tërësisht myslimane, pasi të dy palët ranë dakord për këtë në vitin 86 h./705. Ende sot ajo njihet si Xhamia Umajade, e cila konsiderohet një nga kryeveprat e përjetshme të arkitekturës islame dhe një nga dëshmitë më të spikatura të bashkëjetesës fetare pozitive.
Përjashtime kalimtare
Në Egjipt, juristi dhe historiani el-Makriziu (v. 845 h./1441), në veprën e tij el-Meua‘idh ue’l-i‘tibar bi dhikr el-khitat ue’l-athar, paraqet një pamje pozitive të marrëdhënieve mes ithtarëve të feve në tokat islame. Ai tregon se:
“Kisha e Marisë… u shemb nga Ali ibn Sulejman ibn Abbasi (v. 178 h./794), guvernatori i Egjiptit… dhe ai rrënoi edhe kishat e fortesës së Kostandinit… Por kur ai u shkarkua dhe u zëvendësua nga Musa ibn Isa ibn Abbasi (v. 183 h./799), ky i lejoi të krishterët të rindërtonin kishat që kishte shembur Aliu… dhe ato u rindërtuan të gjitha me këshillën e dy imamëve: Lejth ibn Sa‘dit (el-Farisi el-Kalkašandi, v. 175 h./791) dhe Abdullah ibn Lehi‘as (v. 174 h./790). Ata thanë: ‘Kjo është pjesë e ndërtimit dhe zhvillimit të vendit’ dhe argumentuan se ‘kishat që ndodhen në Egjipt janë ndërtuar në periudhën islame, në kohën e sahabëve dhe tabi‘inëve’.”
Shprehja “ndërtimi i tokës” (‘imarat el-ard), e përdorur nga këta dy imamë, përmbledh vizionin I cili karakterizonte qytetërimin islam karshi pluralizmit fetar dhe lirisë së besimit, madje edhe në ndërtimin dhe mbrojtjen e faltoreve. Ky vizion konsiderohet përparimtar edhe sipas standardeve të kohës sonë dhe teorikisht kornizohet nga parimet universale dhe konventat ndërkombëtare.
Megjithatë, me dobësimin e hovit vleror te myslimanët, aty nga fundi i shekullit të dytë hixhri / shekulli i tetë i erës sonë, shumë nga balancat e drejtësisë dhe virtytit u prishën. Padrejtësitë shoqërore u përhapën nën presionin e trazirave politike, krizave shoqërore dhe shpërbërjes së kohezionit të brendshëm.
Këtë gjendje e thelluan edhe faktorë të rinj të huaj që u shfaqën në fillim të shekullit të katërt hixhri, të përfaqësuar nga kërcënimet e jashtme ndaj botës islame, si në Lindje ashtu edhe në Perëndim. Këto kërcënime përfshinin sulmet e bizantit në kufijtë e tokave islame në Sham, fushatat e kryqtarëve frankë në Lindjen islame, si dhe luftën e të krishterëve spanjollë kundër myslimanëve në Andaluzí.
Shpeshherë, këto kërcënime implikonin padrejtësisht bijtë e përbërësve jomyslimanë brenda rajoneve islame të prekura, gjë që u shkaktoi atyre dëme të mëdha në shumicën e rasteve. Historiani amerikan Ëill Durant (v. 1402 h./1981), në librin e tij Historia e Qytetërimit (The Story of Civilization), përmend ndër pasojat më të rëndësishme të Kryqëzatave faktin se: “Qeveritë islame, të cilat më parë dalloheshin për tolerancën e tyre ndaj ithtarëve të feve të tjera, e humbën këtë tolerancë për shkak të sulmeve të përsëritura mbi vendet e tyre nga hordhitë e kryqtarëve evropianë.”
Shkëmbim i ndërsjellët diturie
Një nga shfaqjet më të hershme të bashkëjetesës pozitive mes myslimanëve dhe të tjerëve ka qenë shkëmbimi i ndërsjellë i dijes dhe njohurive, gjë që ka qenë prezentë përgjatë historisë islame. Në periudhën e hershme të Islamit, shumë myslimanë, në çështje që nuk binin në kundërshtim me mësimet dhe të vërtetat e Islamit, kanë marrë dije nga rabinët hebrenj dhe dijetarët e krishterë.
Hafiz Ibn Haxher el-Askalani (v. 852 h./1448), në Tehdhib et-Tehdhib, përmend se imami mufessir Mukatil ibn Sulejman el-Belhi (v. 150 h./768) “merrte nga hebrenjtë dhe të krishterët dije rreth Kur’anit, dije që ishin në përputhje me librat e tyre”. Megjithëse idetë e Mukatilit janë bërë objekt debati për disa çështje që lidhen me hadithin, mendimet e tij në tefsir janë të pranishme në shumicën e veprave klasike të komentimit të Kur’anit, të miratuara nga dijetarët myslimanë.
Po ashtu, sipas Ibn en-Nedimit (v. 384 h./1047) në el-Fihrist, Muhamed ibn Is’haku (v. 151 h./769), imami i sīrës dhe i ekspeditave profetike, “merrte dije nga hebrenjtë dhe të krishterët dhe i quante ata në librat e tij ‘dijetarët e hershëm’”. Ndërkaq, et-Taberiu (v. 310 h./922), në Historinë e tij, tregon se kur kalifi abasid el-Muteuekil (v. 247 h./861) nxori disa vendime diskriminuese kundër jomyslimanëve në vitin 235 h./849, ku përfshihej edhe urdhri që “fëmijët e tyre të mos mësonin në kuttabet e myslimanëve dhe që asnjë mysliman të mos u jepte mësim atyre”, kjo gjë dëshmonte se, ithtarët e të gjitha feve ndanin hapësira arsimore të përbashkëta.
Ibn Khallikani (v. 681 h./1282), në Vefejat el-A‘jan, rrëfen se mjeku i krishterë Jahja ibn Xhezle (v. 493 h./1100) “lexonte dhe studionte tek Ebu Ali ibn el-Uelid el-Mu‘tezili (v. 478 h./1085) dhe ishte vazhdimisht i shoqëruar me të”. Po ashtu, sipas Ibn Tagri Berdijes (v. 874 h./1470) në en-Nuxhum ez-Zahira, Ebu Muhamed el-Ganaui en-Nasibi esh-Shafi‘i (v. 660 h./1262) ishte “i tërhequr në shtëpinë e tij në Damask… dhe tek ai vinin rregullisht myslimanë, hebrenj, të krishterë dhe samaritanë, të cilëve u jepte mësim”,
Në të njëjtën frymë, es-Sujutiu (v. 911 h./1506), në Bugjet el-Vu‘at, tregon se Shams ed-Din Muhamed ibn Jusuf el-Xhezari esh-Shafi‘i el-Kusi (v. 711 h./1311) “jepte mësim dhe tek ai merrnin pjesë myslimanë, hebrenj dhe të krishterë; ai u emërua hatib i Xhamisë Tulunide në Kajro, dhe tek ai studioi edhe et-Teki es-Subki (v. 756 h./1355), i cili transmetoi prej tij”.
Abd es-Sejid ibn Is’hak el-Israili (v. 715 h./1315), i përfshirë në ed-Durer el-Kamine të Ibn Haxherit, përmendet si “dijetari fetar i hebrenjve (referenca e tyre kryesore), dashamirës i myslimanëve, merrte pjesë në mexhliset e hadithit dhe I cili kishtë dëgjuar transmetime nga hafizi i Shamit el-Mizzij (v. 742 h./1341); pastaj Allahu e udhëzoi dhe ai e pranoi Islamin”. Disa të krishterë dhe hebrenj merrnin pjesë edhe në seancat e dëgjimit sufist të myslimanëve. Edh-Dhehebiu, në Tarikh el-Islam, rrëfen se “udhëheqësi i tarikatit Haririje”, shejhu Ebu’l-Hasan el-Hariri (v. 645 h./1262), “i ndaloi nxënësit e tij që ta mbyllnin derën gjatë seancave të dëgjimit, madje edhe përballë hebrenjve dhe të krishterëve”.
Kriza bashkuese
Në historinë islame, një dukuri e përsëritur kanë qenë protestat qytetare kundër padrejtësive, shtypjes ose mungesës së sigurisë. Shpeshherë, në këto protesta merrnin pjesë të gjitha bashkësitë fetare, duke formuar një front kombëtar kundër tiranisë.
Një rast i veçantë ndodhi në Damask, ku secila bashkësi mbante librin e saj të shenjtë dhe u bashkuan në lutje brenda Xhamisë Umajade. El-Makriziu (v. 845 h./1441), në Itti‘az el-Hunafa’, përmend se në vitin 363 h./974, Ebu Mahmud Ibrahim ibn Xha‘fer el-Berberi el-Ketami (v. 370 h./981), komandant i ushtrisë fatimide egjiptiane, hyri në Damask, ndërkohë që qyteti ndodhej në një gjendje pasigurie. Kur “gjendja u përkeqësua dhe sprova u bë e rëndë”, banorët e udhëhequr nga “pleqtë e vendit” organizuan protesta që dënonin kaosin dhe kërkonin rivendosjen e rendit. Në këto protesta, “myslimanët hapën Kur’anët, të krishterët Ungjillin, hebrenjtë Teuratin; u mblodhën në xhami dhe ngritën zërat në lutje, pastaj përshkuan qytetin duke i mbajtur librat e shenjtë të hapur mbi kokat e tyre”.
Në Irak, kur shtypja e vezirit bujhid Ebu’l-Fadl esh-Shirazi (v. pas vitit 362 h./973) u shtua, “lutja kundër tij u zhvillua në xhamitë e mëdha, në kishat dhe sinagogat e Bagdadit”.
Po ashtu, kur kalifi fatimid el-Hakim bi-Emrillah (v. 411 h./1021) tejkaloi masat ndaj popullsisë së Egjiptit në vitin 395 h./1006, “u mblodhën ketamijët, shkruesit, nëpunësit, ushtarët, tregtarët, si dhe të krishterët dhe hebrenjtë, dhe i kërkuan falje dhe mëshirë”. Falja u shpall në një “dekret nga i cili u përgatit një kopje për myslimanët, një kopje për të krishterët dhe një kopje për hebrenjtë”.
Në vitin 394 h./1005, një zyrtar i krishterë në administratën fatimide ndërhyri për të ndaluar padrejtësinë ndaj banorëve të Shamit. Ai përdori marrëdhënien e tij me “Sitt el-Mulk (v. 415 h./1025), motra e el-Hakimit”, dhe i shkroi asaj një letër ku kërkonte ndërhyrje kundër padrejtësive, shtypjes dhe tiranisë që kishin prekur Shamin dhe banorët e tij. Ibn el-Kalanisi et-Temimi (v. 555 h./1160), në Tarikh Dimashk, tregon se kur letra mbërriti, “ajo hyri tek el-Hakimi për ta larguar këtë padrejtësi, dhe ai e pranoi ndërmjetësimin e saj”, duke vepruar sipas këshillës së saj.
Solidaritet dhe përkrahje e ndërsjellë
Një shprehje tjetër e kohezionit ndërfetar ka qenë solidariteti dhe dhembshuria e ndërsjellë në çaste zie dhe në kohë lufte. Kjo përfshinte pjesëmarrjen e përbashkët në funerale të personaliteteve të shquara, si dhe në përballimin e rreziqeve të luftës, përfshirë strehimin dhe ndihmën humanitare.
Një nga dëshmitë më të hershme për këtë praktikë rrjedh nga et-Tarikh el-Eusat i imam Buhariut (v. 256 h./870) dhe el-Musannef i imam muhaddith Ibn Ebi Shejbes (v. 297 h./910), në një transmetim nga imam esh-Sha‘biu (v. 106 h./725), ku thuhet se:
“Nëna e el-Harith ibn [Abdullah ibn] Ebi Rabi‘a el-Makhzumi el-Kurejshi (v. pas 69 h./690) e cila ishte e krishterë, kur vdiq, sahabët e Muhamedit ﷺ morën pjesë në xhenazen e saj.”
Hafiz Ibn Asakiri (v. 571 h./1175), në Tarikh Dimashk, identifikon këtë grua si Subha el-Habeshiye, e cila vdiq në Mekë, pas vdekjes së bashkëshortit të saj, sahabit Abdullah ibn Ebi Rabi‘a el-Makhzumi, në vitin 35 h./656. Ajo ishte nëna e poetit të famshëm Omer ibn Ebi Rabi‘a (v. rreth 93 h./713).
Në el-Akhbar et-Tiëal të Ebu Hanife ed-Dinaveriut (v. 282 h./895), përmendet se në Ramazan të vitit 40 h./661, në rrugët e Kufes të banuara nga sahabë dhe tabi‘inë – kaloi një kortezh funebër “të cilin e përcollën fisnikët e arabëve [myslimanë], ndërsa me të ishin edhe priftërinj që lexonin Ungjillin”. Kur u pyetën për këtë, iu tha: “Ky është Abxhar ibn Xhabir el-Ixhlij, i cili vdiq i krishterë. Djali i tij, Hixhar ibn Abxhar, është prijësi i Benu Bekr ibn Uail; fisnikët e njerëzve e përcollën për autoritetin e djalit të tij, ndërsa të krishterët për shkak të fesë së tij.”
Ibn Omeri (v. 73 h./693) u pyet për një burrë mysliman: “A mund ta përcjellë një grua të krishterë kur ajo vdes?” Ai u përgjigj: “Le ta përcjellë dhe le të ecë përpara saj.” Një ngjarje e ngjashme transmetohet edhe në Sahih el-Buhari dhe Sahih Muslim, ku Profetit ﷺ i kaloi pranë xhenazja e një hebreu dhe ai u ngrit në këmbë për nder të saj, duke thënë: “A nuk është ajo një shpirt?”
Në të njëjtën frymë, kur vdiq imami asket Mansur ibn Zadhan el-Uasiti në vitin 128 h./747, “në xhenazen e tij dolën hebrenjtë, të krishterët dhe mexhusët, duke qarë për të.” Hafiz Ibn Asakiri përmend gjithashtu pjesëmarrjen e “turmave hebreje, të krishtera dhe kopte” në funerale të imamit el-Euzaiu në Shamit.
Edhe figurat e shquara si el-Fezari (v. 186 h./803) dhe imam Ahmed ibn Hanbeli (v. 241 h./855) u përcollën me respekt nga myslimanë, hebrenj, të krishterë dhe mexhusë. Në Perëndimin islam, dijetari Ubejdullah ibn Jahja ibn Jahja el-Lejthi el-Kurtubi (v. 298 h./912) “u përcoll nga njerëz të çdo shtresë, madje edhe hebrenj e të krishterë” (edh-Dhehebiu, nga Ibn Bashkuëali, v. 578 h./1182).
Gjithashtu, sufiu Muhamed ibn Khafif ed-Dabbi esh-Shirazi (v. 371 h./982) dhe dijetari asket Ibn Ebi Nasr, i njohur si “el-Afif” (v. 420 h./1030), u përcollën nga të gjitha bashkësitë fetare të qytetit, duke përfshirë hebrenjtë dhe të krishterët. Kjo tregon qartë një traditë të gjatë solidariteti dhe respekti ndërfetar në kontekstin islam.
Punoi: Qendra për Hulumtime MINBER
