Dr. Elif Arslan
Kryetare e Departamentit Për Familjen dhe Orientimin Fetar
Kryesia e Çështjeve Fetare të Turqisë
“Fitra”, e cila është e pranishme te çdo qenie, përfaqëson gjendjen e tyre primoridale, të pastër, të paprekur nga ndikimet e jashtme. Ky koncept përdoret për të përkufizuar tërësinë e cilësive të pandryshueshme dhe të lindura që zotëron çdo qenie. Për shkak të kësaj strukture themelore që Allahu u ka falur të gjitha llojeve gjatë aktit të krijimit, emri “Fatir” (Krijuesi Fillestar), i cili rrjedh nga e njëjta rrënjë gjuhësore, përmendet në Kur’anin Fisnik si një nga Emrat e Bukur të Tij.[1] Në perspektivën njerëzore, “Fitra” do të thotë përputhshmëri me gjendjen primordiale, ashtu siç e krijoi Zoti. Sipas botëkuptimit islam, çdo individ lind me këtë natyrshmëri/fitra.[2] Ajeti kur’anor: “Drejtohu me tërë qenien tënde në fenë e pastër (Hanif), në natyrshmërinë (fitren) e Allahut, në të cilën Ai i krijoi njerëzit…”,[3] shpreh faktin se njeriu, me gjendjen e tij të pastër e të pandikuar, ka aftësinë të priret natyrshëm kah besimi i drejtë. Koncepti i Fitras, i cili përfshin edhe prirjen gjenetike të njeriut drejt së mirës, së drejtës dhe të bukurës, përfaqëson karakteristikat bazë, shpirtërore dhe fizike, që njeriu zotëron qysh nga zanafilla. Megjithatë, me kalimin e kohës, njeriu mund të largohet nga kjo esencë fillestare dhe mund të pësojë deformime në natyrën e tij. Ndoshta më të rrezikshme se devijimet që rrjedhin nga përvojat jetësore, shoqëria apo mjedisi, janë përpjekjet që synojnë tjetërsimin e fitras në mënyrë sistematike dhe të planifikuar. Bota e sotme është një arenë ku ushtrohen presione dhe aktivitete të shumta me qëllim gjymtimin e natyrshmërisë njerëzore.[4]
Megjithëse “fitra” nuk kufizohet vetëm në elementet biologjike, duhet të theksojmë se gjinia, si një komponent biologjik, përbën një nga shtyllat themelore të natyrshmërisë njerëzore. Kjo sepse Allahu e ka krijuar qenien njerëzore në dy gjini të ndryshme: mashkull dhe femër. Burri dhe gruaja, përmes dallimeve të tyre specifike, plotësojnë njëri-tjetrin, duke siguruar kështu vazhdimësinë e llojit njerëzor dhe të vetë jetës. Sot, studimet e kryera mbi trupin dhe biologjinë njerëzore (veçanërisht kërkimet shkencore mbi binjakët) nxjerrin në dritë faktin se nuk ekziston një “gen i homoseksualizmit”. Këto gjetje shkencore konfirmojnë se orientimet e tilla nuk janë pjesë e kodit gjenetik të lindur, por rrjedhin nga faktorë të tjerë, të jashtëm ose mjedisorë.[5] Pavarësisht këtij realiteti objektiv, në botën e sotme i është shpallur pothuajse një luftë frontale gjinisë, e cila është një veçori jetike e fitras. Përmes kanaleve të shumta si serialet, filmat, rrjetet sociale dhe platformat e transmetimeve digjitale, po synohet korruptimi i mendjeve dhe i zemrave të njerëzve, e në veçanti i rinisë. Kjo përpjekje sistematike kërkon të përhapë rrymën e “asgjësimit të gjinisë”, duke u munduar të tjetërsojë thelbin e qenies njerëzore dhe ta zhveshë atë nga identiteti i tij i lindur e natyror.[6] Ndonëse flasim për “ndërtimin e një shoqërie pa gjini”, është krejtësisht e qartë se nëse një përpjekje e tillë do të rezultonte e suksesshme, nuk do të mund të flitej më për ndërtim shoqërie, por për rrënimin e plotë të shoqërive. Ky proces nuk përfaqëson një evolucion social, por një shkatërrim të strukturës organike që mban gjallë njerëzimin, duke çuar drejt një shpërbërjeje, ku humbet kuptimi i familjes, trashëgimisë dhe ekuilibrit natyror.
Njeriut, të cilit i është besuar përgjegjësia për t’a mbrojtur fitran, poashtu i është ndaluar rreptësisht prishja apo tjetërsimi i saj. Ky urdhër hyjnor dhe rreziku i devijimit pasqyrohen qartë në ajetin vijues: “Allahu e mallkoi atë! Kurse ai i tha: “Unë gjithsesi do të bëj për vete një numër të caktuar nga robërit tuaj. Edhe do t’i shpie, me siguri, në rrugë të shtrembër dhe do t’i tërheq, pa dyshim, me shpresa të rrejshme, dhe gjithsesi do t’i urdhëroj t’u presin veshët kafshëve, si edhe do t’u urdhëroj të ndryshojnë krijesat e All-llahut”. Kush e bën mik djallin, e jo All-llahun, ai vërtet ka pësuar humbje të mëdha”.[7] Është e mundur të pohohet se fusha e kuptimit të këtij ajeti është jashtëzakonisht e gjerë; ai përfshin çdo çështje ku dora e njeriut mund të arrijë dhe çdo fushë ku fuqia e tij shtrihet për të ndërhyrë në ekuilibrin natyror. Ky paralajmërim nuk kufizohet vetëm në veprimet fizike, por prek çdo përpjekje sistematike për të tjetërsuar thelbin ontologjik dhe identitetin e lindur që Krijuesi i ka falur njerëzimit. Për këtë arsye, komentuesit e Kur’anit (mufessirët), gjatë shpjegimit të këtij ajeti, kanë bërë interpretime dhe komente shumë të gjera lidhur me shprehjen “ndryshimi i krijimit të Allahut”. Disa prej këtyre shpjegimeve lidhen drejtpërdrejt me gjininë dhe ruajtjen e identitetit gjinor si një amanet i paprekshëm.[8]
Fitra dhe Familja
Vendi ku zhvillohet dhe mbrohet kjo esencë fillestare, ky brumë dhe ky potencial i pastër me të cilin është krijuar njeriu, është familja. Të jetuarit brenda strukturës familjare është kërkesa më e lartë e natyrshmërisë (fitres) njerëzore. Ajeti famëlartë: “Dhe nga argumentet e Tij është që Ai krijoi për ju bashkëshorte nga lloji juaj, që të gjeni prehje tek ato, dhe mbolli midis jush dashuri e mëshirë. Padyshim, në këtë ka shenja për njerëzit që mendojnë”,[9] vë në dukje rëndësinë jetike të institucionit të familjes. Bashkimi i burrit dhe i gruas në këtë institucion, i cili ka në themel të tij pastërtinë morale dhe që ushqehet me ndjenjat e besimit të ndërsjellë, dashurisë dhe dhembshurisë, është një nga dhuntitë më të mëdha të Allahut për njerëzimin.[10]
Fëmija që vjen në jetë në një familje të shëndoshë, mëson aty dashurinë, respektin, mirësjelljen, bashkëpunimin, sakrificën dhe sinqeritetin. Zhvillimi i tij në përputhje me fitran/natyrshmërinë e lindur nis pikërisht brenda vatrës familjare. Atje ai dëshmon dashurinë e pakushtëzuar dhe po atje ndjen për herë të parë ndjenjën e thellë të besimit. Në familje, njeriu sheh dhe përjeton kufijtë e tij dhe rregullat e para të privatësisë. Themelet e identitetit gjinor, i cili është një dimension jetik i fitras dhe tema qendrore e këtij shkrimi, hidhen pikërisht në familje, gjatë viteve të para të fëmijërisë. Për hedhjen e këtyre themeleve në mënyrë të shëndetshme, ekzistojnë disa pika kyçe ku prindërit ose personat që kujdesen për fëmijën duhet të jenë shumë të vëmendshëm.
Rëndësia e Familjes në Zhvillimin e Shëndetshëm të Identitetit Gjinor
Zhvillimi i një identiteti të shëndoshë gjinor nënkupton rritjen e fëmijës në përputhshmëri të plotë me seksin e tij biologjik. Seksi biologjik përfaqëson strukturën organike me të cilën njeriu është krijuar si mashkull ose femër. Nga ana tjetër, identiteti gjinor përbën dimensionin psikologjik të kësaj çështjeje; ai është ndjesia e fëmijës për t’i përkitur gjinisë mashkullore apo femërore dhe aftësia për të gjetur qetësi e siguri brenda këtij identiteti. Përputhshmëria e identitetit gjinor me seksin biologjik do të thotë që fëmija është i kënaqur me natyrën e tij organike, gjë që dëshmon për një zhvillim të shëndetshëm psiko-biologjik. Ky proces i formësimit të identitetit gjinor konsiderohet i përmbushur pothuajse plotësisht gjatë periudhës së fëmijërisë së hershme, përkatësisht midis moshës 3 dhe 4 vjeç.[11]
Të qenurit model dhe identifikimi janë shumë të rëndësishëm për zhvillimin e identitetit gjinor të shëndetshëm. Mesazhet e hapura ose të tërthorta që i jepen fëmijës nga nëna apo babai gjatë procesit të identifikimit – identifikimi i vajzës me nënën dhe i djalit me babanë – kanë një rëndësi jetike për zhvillimin e identitetit gjinor.[12] Faktorët që ndikojnë në krijimin e identifikimit te fëmija mund t’i kategorizojmë në disa nëntituj:
Komunikimi i prindërve me njëri-tjetrin: Marrëdhënia e prindërve me njëri-tjetrin është një faktor i rëndësishëm që fëmija të mund të krijojë identifikim me prindin e së njëjtës gjini.[13] Një vajzë që është dëshmitare e një mjedisi familjar ku prindi i gjinisë së saj i nënshtrohet vazhdimisht padrejtësive, dhunës, përçmimit dhe zhvlerësimit nga prindi tjetër; një vajzë që sheh nënën e saj të shtypet dhe poshtërohet vazhdimisht nga babai, mund të mos identifikohet me nënën, duke ndjerë se të qenit grua/nënë është diçka e rrezikshme dhe mund të mos dëshirojë të bëhet si ajo. Gjithashtu, edhe një djalë mund të mos jetë në gjendje të identifikohet me një baba të dhunshëm, i cili e keqtrajton, e poshtëron, e përçmon dhe e fyen vazhdimisht nënën e tij.
Kjo fjali përmbledh më së miri se si atmosfera “toksike” në shtëpi mund të bëhet pengesë për zhvillimin e fëmijës. Kur prindërit përdorin gjuhë denigruese, ata pa dashje krijojnë një besnikëri konfliktuale te fëmija.
Ashtu si në çdo çështje, Pejgamberi i Nderuar Muhammedi (a.s.) na ofron një shembull të bukur edhe në këtë kontekst. Ai (a.s.), ashtu si ndaj fëmijëve të tij, është sjellë mirë edhe ndaj bashkëshkorteve të tij; ka realizuar dëshirat e tyre, ka shprehur dashurinë e tij dhe nuk ka përdorur dhunë në asnjë rrethanë.
Komunikimi i prindërve me fëmijën: Interesimi dhe afërsia që prindërit tregojnë ndaj fëmijës, si dhe besimi që i japin atij, janë faktorë të rëndësishëm në krijimin e identifikimit te fëmija. Ndonjëherë, faktorë të tillë si dallimet në karakter ose pritshmëria për të pasur një fëmijë të gjinisë tjetër, mund të bëjnë që nëna ose babai të mbajnë një qëndrim distancues ndaj fëmijës. Një baba me karakter të ashpër, i cili e kritikon djalin e tij të qetë e naiv për këto tipare, dhe nuk e afron shumë me veten, si dhe një nënë me karakter të ashpër dhe pa afrimitet, mund ta vështirësojnë shumë identifikimin e vajzës.
Thirrja plot dhembshuri dhe përkujdesje e Llukmanit (a.s.) ndaj të birit në Kuranin Fisnik: “O biri im!”,[14] si dhe vazhdimi i ftesës me durim dhe fjalë të buta nga ana e Nuhut (a.s.) drejtuar të birit, i cili gabonte dhe këmbëngulte në gabim,[15] ofrojnë shembuj të çmuar për sa i përket marrëdhënies babë e bir. Mosinteresimi i babait për djalin, mungesa e dashurisë, frikësimi dhe kritika e vazhdueshme ndaj tij, përveçse e largojnë fëmijën nga babai, mund ta bëjnë fëmijën të ketë frikë edhe nga gjinia e tij. Në një situatë të tillë, nëse nëna ka një stil shumë të dhembshur dhe mbrojtës, fëmija mund të identifikohet me nënën në vend të babait. Gjatë procesit të identifikimit, një nga gabimet më të mëdha që mund të bëjë një nënë, veçanërisht ndaj djalit të saj, është të mos i lërë asnjë hapësirë babait. Një tjetër qëndrim i gabuar është kur nëna i plotëson çdo nevojë djalit, duke rritur pothuajse një fëmijë të varur prej saj.[16]
Lidhja e Sigurt (me prindërit): Periudha nga lindja e fëmijës deri në moshën 2 vjeçare është një proces kritik për lidhjen e sigurt me prindërit. Gjatë këtij procesi, përkujdesja ndaj foshnjës me dashuri, ofrimi i një mjedisi ku ajo do të ndihet e sigurt, si dhe plotësimi i nevojave të saj në kohë dhe në mënyrë të duhur, do t’i shërbejnë lidhjes së sigurt. Marrja e foshnjës në krahë nga nëna, shfaqja e dashurisë dhe ushqyerja me gji, kontribuojnë pozitivisht në këtë lidhje. Zoti në Kuranin Fisnik këshillon që foshnjat të ushqehen me gji për dy vite: “Nënat le t’u japin gji fëmijëve të vet plot dy vjet, për ata që dëshirojnë të jetë e plotë gjidhënien…”[17]. Edhe Pejgamberi (a. s.) ka ofruar një horizont të rëndësishëm lidhur me shprehjen e dashurisë ndaj fëmijëve, si përmes shembullit të tij, ashtu edhe me paralajmërimet dhe këshillat për umetin e tij. Ai (a.s.), personit që tha se nuk u shprehte dashuri fëmijëve të tij, iu përgjigj: “Çfarë mund të bëj unë nëse Allahu e ka hequr mëshirën nga zemra jote?”.[18]
Faktorët e tjerë që ndikojnë në zhvillimin e identitetit gjinor të fëmijës:
Në rastet kur prindi i të njëjtës gjini me fëmijën nuk jeton ose kur takimi i tij me fëmijën është i pamundur, është e rëndësishme që këtë rol ta marrë përsipër një i afërm tjetër i së njëjtës gjini, me të cilin fëmija mund të identifikohet. Të afërm si tezja, halla apo gjyshja për vajzën; xhaxhai, daja apo gjyshi për djalin; e nëse nuk ka të tillë, mësuesi ose një tjetër i rritur i përshtatshëm, duhet të përfshihet në jetën e fëmijës si personi me të cilin ai mund të identifikohet.
Një tjetër faktor që ndikon negativisht në zhvillimin e identitetit gjinor është mbrojtja e tepërt e nënës ndaj djalit të saj. Nënat që veprojnë kështu i shtypin sjelljet mashkullore të fëmijëve të tyre, i pengojnë ata të luajnë lojëra shumë aktive dhe nuk i lejojnë të kryejnë sjellje që janë krejtësisht të natyrshme për një djalë. Ato pengojnë aktivitetet mashkullore që fëmija mund të bëjë me babanë e tij. Po ashtu, ato kufizojnë ndërveprimin e fëmijës me shokët, me arsyetimin se mund të lëndohet ose të ndotë rrobat. Kjo situatë mund ta pengojë fëmijën të përjetojë botën e meshkujve dhe të ndihet si djalë.[19]
Prindërit mund të kenë një pritshmëri lidhur me gjininë e fëmijës. Megjithatë, kur kjo pritshmëri nuk përmbushet, ata duhet ta duan dhe ta pranojnë fëmijën e tyre – i cili mbi të gjitha është një amanet nga Allahu – me të gjitha veçoritë e tij dhe me gjininë që Ai ka caktuar për fëmijën. Ata duhet të shmangin fjalët dhe sjelljet që mund të shkaktojnë konfuzion te fëmija. Një baba që, për shkak se nuk ka djalë, e shtyn njërën nga vajzat e tij të sillet si djalë, mund të ndikojë negativisht në zhvillimin e identitetit të saj gjinor. Fëmija mund të mendojë se do të duhet dhe do të vlerësohet nga babai, vetëm nëse bëhet djalë. Në mënyrë të ngjashme, nëse nëna e vesh djalin si vajzë ose përdor shprehje si: “Sikur të ishe vajzë, do të ishe një vajzë shumë e bukur”, kjo mund të ngatërrojë fëmijën dhe ta bëjë atë të mendojë se do të duhet nga nëna, vetëm nëse është vajzë.
Gjithashtu, nuk duhet neglizhuar respektimi i rregullave të privatësisë (mahremiyetit) brenda familjes dhe edukimi i fëmijëve për këtë çështje përmes shembullit personal. Kjo vetëdije dhe ky kujdes luajnë një rol jetik në mbrojtjen e fëmijëve nga abuzimi seksual. Një nga shkaqet që çon në çrregullime të identitetit gjinor është abuzimi.[20] Te fëmijët që përjetojnë abuzim, mund të vërehet pakënaqësi gjinore dhe çrregullime të identitetit gjinor.
Duke qenë se themelet e identitetit gjinor, hidhen në familje gjatë viteve të fëmijërisë së hershme, duhet t’u kushtohet vëmendje e veçantë çështjeve që përmendëm, sidomos gjatë këtyre viteve. Sepse rritja e mirë e fëmijëve – të cilët janë një amanet i çmuar – përgatitja e tyre për jetën përmes një edukimi të mirë, dhe sigurimi i pjesëmarrjes së tyre në botën e të rriturve duke mbrojtur natyrën e tyre të pastër (fitratin), është ndër përgjegjësitë më të rëndësishme të prindërve. Në këtë mënyrë, edhe fëmijët e tyre do të mund të ndërtojnë familje të shëndetshme dhe të qëndrueshme në të ardhmen.
Përktheu: Qendra e Hulumtimeve, Minber
[1] Hayati Hökelekli, “Fıtrat”, DİA, v. 13, f. 47.
[2] Buhariu, Xhenaiz, 92.
[3] Rum, 30/30.
[4] Ahmet Akın, “Cinsiyetsiz İnsan Modeli”, Farklı Cinsel Kimlik Yönelimleri, Nevzat Tarhan vd., Kaknüs Yay., İstanbul: 2022, fq. 23-24.
[5] Christopher Doyle vd., Psikoterapi Savaşı, Ayık Kitap, İstanbul 2022, s. 20-21; Joseph Nicolosi, Linda Ames Nicolosi, Anne Babalar İçin Gençlerde Homoseksüelliği Önleme Rehberi, Kaknüs Yay., İstanbul: 2011. fq. 87- 93.
[6] Mustafa Merter, Hekaton’la Son Tango, Ketebe Yay., İstanbul: 2023.
[7] Nisa, 4/118-119.
[8] Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, 2/445-446.
[9] Rum, 30/21.
[10] Kur’an Yolu Tefsiri, DİB Yayınları. c. 4, fq. 303.
[11] Zeki Bayraktar, İnterseks Hermafrodit ve Eşcinsel, Motto Yay., İstanbul: 2021. fq. 102.
[12] Zeki Bayraktar, po aty., fq. 109.
[13] Nicolosi, po aty., fq. 109-111.
[14] Llukman, 31/16-18.
[15] Hud, 11/42-43.
[16] Nicolosi, po aty., fq. 113-116.
[17] Bakara, 2/233.
[18] Buhariu: Edeb, 18.
[19] Nicolosi, po aty., s. 80.
[20] Zeki Bayraktar, po aty, f. 108.
